ذبيح الله صفا
1616
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )
نسخهء دوم شامل تاريخ از پيشداديان تا سلسلهء تركمان آققويونلو است در دو « صحيفه » كه صحيفهء نخستين بشاهان پيش از اسلام ايران و بابل و نبطيان و يونان و يمن و ترك تا پدر چنگيز ( يسوگاى بهادر ) اختصاص دارد و صحيفهء دوم بپادشاهان دورهء اسلامى تا تركمانان قراقويونلو و آققويونلو . نسخهء سوم مختص است بتاريخ صفويان كه مؤلف آن را سال بسال تا 972 ه تدوين كرده است . اهميت جهانآرا بيشتر در اشتمال آنست بذكر سلسلههاى بزرگ و كوچك و شعبهها و شاخههاى ( فروع ) هريك از آنها . مثلا وقتى مؤلف از سلسلههاى سادات يعنى ادريسيان و شريفان مكه و اسمعيليان و سادات گيلان و مازندران سخن مىگويد فروع آنها را هم از ياد نمىبرد چنان كه فروع اسمعيليه را در دو حرف بيان مىكند اول صنهاجيه و دوم حميريه يا الموتيان و فروع حكومتهاى سادات تبرستان و گيلان را در سه حرف : 1 ) آل زياد 2 ) آل بويه 3 ) آل كاكويه . فهرست همه مطلبهاى كتاب در مقدمهء آن ذكر شده است و چون مؤلف در تدوين آن از مأخذهاى مختلف استفاده كرده و ازين راه اطلاع فراوان فراهم آورده ، اثر او خواه دربارهء عهد پيش از صفويان و خواه دربارهء دوران صفوى حائز اهميت است . چارلز ريو فهرست كامل اين كتاب را در فهرست خود ( ص 111 - 115 ) آورده است ، و هرمان اته نيز همين كار را در فهرست نسخ فارسى كتابخانهء ديوان هند ( اينديا آفيس ) كرده است ( ج 1 ستونهاى 34 - 36 ) . 7 - فاضل ابهرى « 1 » فاضل الدين محمد بن اسحق حموى ابهرى معروف بفاضل ابهرى از عالمان مذهبى آغاز عهد صفوى ،
--> ( 1 ) - دربارهء او بنگريد به : * مقدمهء كتاب انيس المؤمنين ، بتصحيح آقاى مير هاشم محدث ، تهران 1363 . -